Het verhaal van brug 401: de affaire Koco

Plan Zuid
Als brug 401 vergeleken wordt met de Kramerbrug (nog te bespreken), is er wel een verschil te zien. Daar waar Kramer duidelijk de brug ook als kunstobject zag, toont brug 401 het beeld van een strak en functioneel ontwerp geheel passend in het Nieuwe Bouwen dat architect en gemeentelijk bouwmeester Berlage voor ogen stond toen hij het Plan Zuid ontwikkelde. Om hem heen zocht hij architecten die dezelfde inzichten over strak en zakelijk bouwen met hem deelden. Een van hen was Jan Jouke Zietsma (1893-1962). Toen de gemeente in 1916 de opdracht gaf om de beide oevers tussen de Van Woustraat en de Rijnstraat te verbinden, viel het oog op hem. Het zou pas 1925 worden toen de werkzaamheden rondom de brug daadwerkelijk begonnen en werden voltooid. In de tussentijd ontwierp Zietsma op de hoek van de Waalstraat en de Amstelkade een woningcomplex dat de Chewre Sjoel omvatte, een gebedshuis voor de groeiende joodse gemeenschap in Zuid. Dat bouwwerk werd tijdens de oorlog gesloopt. Pas in de loop van de eind jaren tachtig werd op die plaats de bouw van het huidige appartementencomplex met kinderdagverblijf ter hand genomen. Hoewel Zietsma actief betrokken was bij de bouwplannen rondom het Plan Zuid, is er nu niets meer over dat aan zijn werk herinnert. Behalve dan brug 401.

De affaire 'Koco'
Dat deze brug in de loop van de oorlog een belangrijke rol zou spelen in het Amsterdamse verzet tegen de Nazibezetting, toonde een incident aan dat zich op 9 februari 1941 in de binnenstad voltrok. NSB'ers vielen toen het cafécabaret Alcazar aan het Thorbeckeplein binnen, waar nog veel joodse artiesten optraden. Tijdens hevige gevechten werd een van deze NSB'ers – Hendrik Koot – zwaar gewond afgevoerd. Kort daarop overleed hij in het ziekenhuis. De SS ging direct over tot afsluiting van de binnenstad; de Joodse Raad werd opgericht. Maar de onrust in de stad bleef bestaan. In de Rivierenbuurt bevond zich recht tegenover brug 401 de ijssalon Koco. Eigenaren waren de kooplieden Ernst Cahn en Alfred Kohn, Duitse joden die Hitler in de jaren dertig waren ontvlucht. Het gerucht dat de Ordnungspolizei een inval bij Koco overwoog, leidde ertoe dat de beide eigenaren een knokploeg verzamelden om de Nazi’s tegen te houden. Op 19 februari 1941, tien dagen na de overval op het Alcazar, volgde de aanval. Ernst Cahn en Alfred Kohn hadden de knokploeg met flessen ammoniak uitgerust om de vijand tegen te houden, een gebeurtenis die later als de affaire 'Koco' de geschiedenis inging. Uiteindelijk lukte het de Ordnungspolizei, gesteund door op wraak belustte NSB'ers, om de ijssalon te bezetten en de beide eigenaren in gevangenschap af te voeren. Ernst Cahn werd door een SS-rechtbank ter dood veroordeeld en zou een van de eerste verzetslieden worden die op de Waalsdorpervlakte bij Wassenaar werden geëxecuteerd. Alfred Kohn werd tot tien jaar tuchthuis veroordeeld, maar overleed eind 1941 in het concentratiekamp Neuengamme aan de gevolgen van ziekte en ondervoeding. Hun arrestaties vormden de definitieve aanleiding voor de Februaristaking die de havens van Amsterdam en Zaandam platlegden. Wat daarna gebeurde, is bekend.

Ernst Cahn en Alfred Kohnbrug
Na de oorlog veranderde niets aan de naamgeving van brug 401. 'Business as usual' leek het devies in een tijd waarin wederopbouw prioriteit kreeg boven herdenken. De bijna Oosteuropees communistisch aandoende neutrale aanduidingen van brugnamen bleven bestaan. Zo ook voor de brug die met de affaire Koco de grondslag legde voor een toen nog ongekende vorm van verzet tegen de Nazi’s: een wilde staking. Pas in 2008 volgde een burgerinitiatief richting de deelraad Zuid om brug 401 de naam te geven die verwees naar deze twee sleutelfiguren uit het verzet. Het initiatief werd unaniem door de deelraad gesteund en vanaf dat moment prijken de namen van de twee eigenaren van Koco, Ernst Cahn en Alfred Kohn, op de rand van de brug. Van onderaf merken we daar als roeiers niets van. Maar dat maakt de geschiedenis van deze brug er niet minder bewogen om.

Her Grimbergen

2016 09 06 brug401